Kerken met toekomst Diest

In 2018 verscheen het kerkenbeleidsplan voor de parochies binnen het grondgebied van Diest. Het beschreef het toekomstige gebruik en de toekomstige functie van de verschillende kerkgebouwen. Die toekomst werd in vier categorieën ingedeeld: valorisatie, medegebruik, nevenbestemming en herbestemming.
Het kerkenbeleidsplan legde een kader vast om te zoeken naar de toekomstige invulling van elk kerkgebouw: deze zoektocht vereist inspraak en participatie van de brede lokale gemeenschap en mag zich niet blindstaren op het kerkgebouw alleen. Een functiewijziging van het kerkgebouw moet gepaard gaan met een brede blik op de onmiddellijke omgeving: belangrijke ontbrekende functies, problematische mobiliteitsknooppunten en synergie met aanwezige functies.

De gemeente Diest schreef in 2021 een opdracht uit om alvast voor zes kerkgebouwen in een haalbaarheidsstudie een vervolg op deze oefening te maken: de Sint-Engelbertuskerk (Deurne), de O.-L.-Vrouwkerk (Diest), de Sint-Trudokerk (Webbekom), de H. Familiekerk (Vleugt), de Heilig Kind Jezuskerk (Kaggevinne) en de Sint-Jozefkerk (Molenstede). De opdracht bestaat uit twee delen: een analyse waarbij zes kerken onderzocht worden op hun sterktes en zwaktes, waarna drie kerken weerhouden worden en het tweede deel start: een herbestemmingsstudie met ontwerpend onderzoek om neven- of herbestemmingsmogelijkheden aan het licht te brengen.

Archivolt en Marge kozen er bewust voor om een zeer uitgebreide analysefase aan de herbestemmingsstudie vooraf te laten gaan, omdat het bij herbestemmingsstudies bijzonder van belang is dat de aangeboden mogelijkheden maximaal ‘ingebed’ zijn in zowel het ruimtelijk als sociaal weefsel van de kerk. Dat begint met een zo goed mogelijk begrip van de bestaande context. Fase 1 hield onder meer in: een uitgebreid plaatsbezoek aan de 6 kerken met de nodige opmetingen en per kerk een uitgebreid archiefonderzoek, een historische nota met ook landschapskundige- en bouwkundige evolutiekaarten, een inventarisering van het huidige gebruik van het gebouw, ruimtelijke analyses van het gebouw (inzake lichttoetreding, toegankelijkheid, brandveiligheidsvoorschriften,...), bouwtechnische staat van het gebouw, ontsluiting op micro (paden, toegangsdeuren,...) en macroschaal (nabijheid invalswegen, toeristische routes, openbaar vervoer) en een functiekaart met de belangrijkste
voorzieningen in de nabije omgeving.

De resultaten van deze studie werden na ruim overleg met én inspraak van de kerkbesturen in 6 SWOT-tabellen samengevat die de gemeente en het kerkbestuur hielpen om de 3 te weerhouden kerken te selecteren. Fase 1 is momenteel afgerond. Momenteel is fase 2 lopende, waarvan participatie het eerste deel uitmaakt: werkgroepen samenstellen uit buurtbewoners, verenigingen, vrijwilligers,... per weerhouden kerk, om samen te brainstormen over mogelijke neven- of herbestemmingen.

De rapporten van fase 1 zijn vrij te consulteren op: https://diest.be/kerkenmettoek...

In een tweede fase wordt het onderzoek concreet. De kerken worden niet langer enkel gelezen, maar opnieuw gedacht.

Waar de eerste fase inzicht gaf in geschiedenis, gebruik en draagvlak, verschuift de focus hier naar mogelijke toekomsten. Voor elke site wordt een brede waaier aan scenario’s verzameld. Deze longlist brengt uiteenlopende pistes samen, van behoud tot transformatie, van publieke functies tot meer private invullingen. Elk scenario wordt afgewogen aan een reeks criteria die zowel ruimtelijk, maatschappelijk als economisch van aard zijn.

Vanuit deze veelheid wordt per kerk één richting geselecteerd. Geen vanzelfsprekende keuze, maar een positie die ontstaat uit overleg, nuance en afweging. Wat overblijft, is een scenario dat voldoende robuust is om verder te onderzoeken, zonder de complexiteit van de plek te reduceren.

Dit scenario vormt het vertrekpunt voor een ontwerpend onderzoek. In deze stap wordt het programma niet enkel beschreven, maar ruimtelijk getest. Hoe verhoudt een nieuwe functie zich tot de schaal van het schip, tot de ritmiek van de traveeën, tot de aanwezigheid van het koor of de toren? Waar laat de bestaande structuur zich gebruiken, en waar vraagt ze om aanpassing?

De voorstellen zoeken naar een evenwicht tussen behoud en ingreep. Ze vertrekken vanuit wat aanwezig is, maar schuwen het niet om gerichte transformaties voor te stellen waar dat nodig is. Nieuwe toevoegingen, uitsnijdingen of compartimenteringen worden ingezet als middelen om gebruik mogelijk te maken, zonder de leesbaarheid van het gebouw volledig te verliezen.

Tegelijk maken de ontwerpen ook de praktische consequenties zichtbaar. Oppervlaktes worden benoemd, circulaties uitgewerkt, en noodzakelijke technische ingrepen in kaart gebracht. Elk voorstel wordt aangevuld met een indicatieve raming die de grootteorde van de investering inzichtelijk maakt en de verhouding tussen verschillende onderdelen blootlegt.

Het ontwerpend onderzoek fungeert zo als een tussenlaag tussen analyse en realisatie. Geen eindbeeld, maar een verheldering. Een manier om abstracte keuzes te vertalen naar ruimtelijke mogelijkheden, en om de impact van die keuzes tastbaar te maken.

Het resultaat is geen vaststaand antwoord, maar een onderbouwde positie van waaruit verdere beslissingen kunnen worden genomen.